„Ucieczka w fantastykę” to też rodzaj turyzmu; innymi słowy, czy Jackowi nie chodziło o nie-sff?

Szkoła 2 zaczyna mieć problem w momencie, gdy autor ma ochotę poczytać na określony temat. Hard SF to nie jest temat, tylko konwencja. Tematy zarzucił Dukaj w felietonie, i tutaj zaczyna się problem, bo Hard SF narzuca większy rygor niż konwencja realistyczna. W powieści realistycznej główny bohater może, dajmy na to, rozmawiać z Bogiem. W powieści Hard SF autor musi jakoś odnieść się do zastrzeżenia, że może to wcale nie jest Bóg, tylko może bohater ma schizofrenię. Dukaj sam napisał całą antologię opowiadań Hard SF z Bogiem w tle i one wszystkie wykorzystują podobne triki co Katedra: pojawia się jakaś niewiadoma, jakieś niedomówienie, które można wypełnić mnogością domysłów, ale autor półgębkiem daje do zrozumienia, że jego zdaniem tam jest Absolut ( a mógłby być równie dobrze Latający Potwór Spaghetti). I to jest bardzo piękne, bardzo efektowne, ale opowiadanie nie jest na temat „Bóg”, tylko na temat „tajemnicza struktura quasiorganiczna” z Tajemniczym Stwórcą w charakterze wisienki na torcie.

Egan ma duży talent, ale też orze jak może. On lubi np. tak jak w Kwarantannie pisać o jakichś mocno zaawansowanych modyfikacjach mózgu i to jest bardzo eleganckie uchylanie się przed rygorem naukowym, bo my tak naprawdę nie bardzo mamy pojęcie, jak działa mózg.

Fantastyka wszelkiej maści ma walor automatycznego uogólnienia. Jeśli piszesz o Jasiu z Żoliborza, to to jest tylko Jasio widziany przez pryzmat Żoliborza. Jasio będzie rozważał Ważki Problem, a czytelnik skupi się na wzmiance, że z bloku Jasia odpada tynk i uzna to za Metaforę Ciężkiego Losu Polskiego Postinteligenta. Jeśli piszesz o Ionie Tichym, to już jest lepiej, ale na bank ten i ów będzie się zastanawiał, czemu takie słowiańskie nazwisko. Foughtymmaraedhleth z Gisaanwylldygaedwen jest wolny od takich obciążeń i możesz pisać o Kondycji Ludzkiej ile chcesz, ale wspomnij tylko o realnie istniejącym miejscu i z filozofii robi się geopolityka. Dlatego to, co zrobił Gibson, to nie jest tylko sztafaż — jemu odjechana wizja niedalekiej przyszłości służy do tego, żeby obedrzeć Człowieka z narodowości, płci, wyznania, roku urodzenia itd. ALE jednocześnie elementy SF u Gibsona to są rekwizyty. Gdyby on napisał w tej konwencji zwyczajny kryminał, to by nie przeszedł brzytwy Lema.

I tu się zaczyna, istotny z punktu widzenia szkół 3 i 4, problem z Hard SF wynikający z tego, że jeśli chcesz pisać na określony temat, to potrzebujesz rekwizytów adekwatnych do tematu. Egan sobie z tym radzi, ale Egan pisze powieści psychologiczne. Dużo do szczęścia mu nie potrzeba, bo się zajmuje głównie tym, co człowiek sobie myśli w wolnych chwilach. W momencie gdy chcesz nie tylko pisać o tym, co się dzieje w czyjejś głowie, ale też o tym, co obiektywnie jest, albo co mogłoby być, albo co wręcz nie mogłoby, Hard SF cię zawodzi, bo rekwizyty Hard SF z definicji nie odmieniają świata w fundamentalny sposób.

Hard SF jest istotnie nie do zastąpienia, gdy chcesz pisać o Hard SF. Ale to jest sprowadzanie tematyki do jednego, co prawda dość szerokiego tematu: człowiek a postęp naukowy. Szkoła 1 jedzie na tym od lat, przykładem większość postapokaliptyków. Szkole 2 chyba już się znudziło. Szkoła 3 ma na oku więcej tematów niż tylko ten jeden. Przedstawiciele szkoły 4 w większości mają chyba zupełnie inne robaki w głowach.

IMO najtrudniejsza jest szkoła 1 bo publika nie życzy sobie wierności naukowej tylko widocznych laserów w kosmosie, emocjonującej walki kołowej i wziuum kaboom (w wypadku space opery), i analogicznie w innych settingach. Oramus pisał kiedyś, że „Neuromancer to quest fantasy, w sumie trudno z tym dyskutować bo jak oskrobiemy to ze sztafażu to zostaje historia o tym jak ludzie gonili człowieka + sposób patrzenia na świat jakiego jeszcze nie było. I chyba to o to chodzi, Egan pisze hard sf o ludziach widzianych przez szkiełko i oko, nikt inny tego tak nie zrobił.

Zakładając, że tfurca chce czytać hard sf, to najłatwiejsza jest opcja 2.

A podobno najtrudniej napisać kryminał.

Pytam, bo zastanawiam się, czy konwencja Hard SF nie jest jednak, mimo wszystko, dość ograniczająca z punktu widzenia kogoś, kto należy do szkół 2, 3 lub 4. Trudno się w niej oderwać od Świata Takiego Jakim Jest Naprawdę, bo trzeba dochować Wierności Nauce i w efekcie trudno w niej przejść od pisania o konkretach do pisania o prawidłowościach. Kiedyś czytałem recenzję/opracowanie „Lodu” (nie wiem czy nie autorstwa WO) i autora najbardziej interesowało, że „Polska jest niekonieczna”. A czy to jest faktycznie najważniejsze w tej książce? Czy ona byłaby diametralnie inna, gdyby ją napisał Czeczen, albo gdyby Lód spadł na Bałkanach? Czy to jest książka o Polsce, czy o Prawdzie?

Kto wie, może spróbuję swoich sił?…